Eklem Çeşitleri Nelerdir? Yapı ve Harekete Göre Sınıflama

Eklem çeşitleri iki farklı ölçüte göre sınıflandırılır: yapıya göre ve harekete göre. İki sınıflama birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Biri eklemi neyin oluşturduğunu, diğeri ne kadar hareket ettiğini söyler.

Fizyoterapi açısından bu ayrım doğrudan pratiktir. Bir eklemin tipi, hangi düzlemlerde hareket edeceğini, ne ölçüde stabil olduğunu ve yaralandığında nasıl davranacağını önceden belirler.

Bu yazıda üç yapısal grubu, sinovyal eklemlerin altı alt tipini ve bu bilginin ölçme dersinde nasıl kullanıldığını ele alıyoruz.

Eklem Çeşitleri Yapıya Göre Nasıl Ayrılır?

Yapısal sınıflama, eklemi oluşturan bağ dokusunun türüne bakar. Üç grup vardır ve her grubun hareket kapasitesi farklıdır.

Fibröz eklemler, kemikleri sıkı bağ dokusuyla birleştirir. Aralarında eklem boşluğu yoktur. Kafatası kemikleri arasındaki sutura bu grubun tipik örneğidir ve pratikte hareketsizdir.

Kıkırdak eklem grubunda kemikler kıkırdak dokuyla bağlanır. Sınırlı hareket sağlarlar. Omurlar arasındaki diskler ve simfizis pubis bu gruptadır.

Sinovyal eklemler, aralarında sıvı dolu bir boşluk bulunan eklemlerdir. Serbest hareket sağlarlar ve hareket sisteminin büyük bölümünü oluştururlar. Omuz, diz, kalça ve dirsek bu gruptadır.

Sinovyal eklem yapısı nasıldır?

Sinovyal eklem yapısı beş bileşenden oluşur ve her biri klinik açıdan önemlidir.

Eklem kıkırdağı, kemik uçlarını kaplar ve sürtünmeyi azaltır. Damarsızdır, bu yüzden beslenmesi eklem sıvısı üzerinden olur ve iyileşme kapasitesi sınırlıdır.

Eklem kapsülü, eklemi çevreleyen bağ dokusu kılıfıdır. Dıştaki fibröz tabaka stabilite sağlar, içteki sinovyal tabaka eklem sıvısını üretir.

Sinovyal sıvı, kayganlık sağlar ve kıkırdağı besler. Hareket, bu sıvının kıkırdağa ulaşmasını sağladığı için eklem sağlığı hareketle doğrudan ilişkilidir.

Bağlar, eklemi belirli yönlerde sınırlar ve aşırı harekete karşı korur. Menisküs ve disk gibi ek yapılar ise bazı eklemlerde uyumu artırır ve yükü dağıtır.

Sinovyal Eklemlerin Altı Alt Tipi

Menteşe eklemler tek düzlemde çalışır ve bu sınırlılık onları stabil kılar. Dirsek ve diz bu gruptadır; her ikisi de güçlü yan bağlarla desteklenir.

Küresel eklemler üç düzlemde hareket eder ve en geniş hareket açıklığına sahiptir. Bu serbestliğin bedeli stabilite kaybıdır; omuz vücudun en sık çıkan eklemidir.

Eyer ve elipsoid eklemler iki düzlemde çalışır. Başparmağın karpometakarpal eklemi eyer tipidir ve bu yapı kavrama hareketini mümkün kılar.

Düzlemsel eklemler kayma hareketi yapar. Tek başlarına küçük hareket üretirler ama omurgadaki faset eklemler gibi seri hâlde çalıştıklarında toplam hareket belirgin olur.

Eklem tipi hareket açıklığını nasıl belirler?

Eklem yüzeylerinin geometrisi, hangi hareketin mümkün olduğunu doğrudan belirler. Menteşe eklemde yüzeyler silindirik olduğu için yalnızca tek eksen etrafında dönme olur.

Küresel eklemde yüzeylerden biri top, diğeri yuva biçimindedir. Bu geometri üç eksende dönmeye izin verir.

Bu ilişki klinikte tahmin gücü sağlar. Bir eklemde beklenmeyen bir düzlemde hareket görülüyorsa, bu genellikle bağ yaralanmasına ya da instabiliteye işaret eder.

Harekete Göre Sınıflama

Bu sınıflama eklemin ne kadar hareket ettiğine bakar ve üç kategori içerir.

Sinartroz, hareketsiz eklemlerdir. Kafatası suturaları bu gruptadır. Buradaki amaç hareket değil, koruma ve yük aktarımıdır.

Amfiartroz, az hareketli eklemlerdir. Omurlar arası diskler ve sakroiliak eklem bu gruptadır. Tek başına küçük olan hareket, seri hâlinde anlamlı bir toplam üretir.

Diartroz, serbest hareketli eklemlerdir ve sinovyal eklemlerle örtüşür. Fizyoterapinin çalışma alanının büyük bölümü bu gruptadır.

İki sınıflama arasındaki ilişki çoğu zaman düzenlidir: fibröz eklemler sinartroz, kıkırdak eklemler amfiartroz, sinovyal eklemler diartrozdur. Ancak istisnalar vardır ve sınavda genellikle bu istisnalar sorulur.

Eklem Bilgisi Ölçmede Nasıl Kullanılır?

Goniometre ile ölçüm yaparken ilk karar hangi düzlemde ölçüleceğidir. Bu karar doğrudan eklem tipinden çıkar.

Menteşe eklemde tek bir ölçüm yeterlidir. Küresel eklemde ise üç düzlemin her biri ayrı ölçülür; omuz değerlendirmesinde fleksiyon, abduksiyon ve rotasyonlar ayrı ayrı kaydedilir.

İkinci karar dönme merkezinin nereye yerleştirileceğidir. Bu nokta eklemin eksenine denk gelmelidir ve eksen de eklem tipine göre değişir.

Üçüncü konu normal değerlerdir. Her eklemin beklenen hareket açıklığı farklıdır ve bu değerler eklem tipiyle ilişkilidir. Küresel eklemlerde değerler yüksek, menteşe eklemlerde sınırlıdır.

Kapalı ve açık paket pozisyon nedir?

Her sinovyal eklemin iki özel pozisyonu vardır ve bu kavram üçüncü sınıfta manuel terapi derslerinde kullanılır.

Kapalı paket pozisyonda eklem yüzeyleri en fazla temas hâlindedir ve bağlar gergindir. Eklem bu pozisyonda en stabildir ama mobilizasyona en az uygundur.

Açık paket pozisyonda yüzeyler arası temas azdır ve bağlar gevşektir. Eklem içi hacim en fazladır; bu yüzden eklem içi sıvı artışında kişi kendiliğinden bu pozisyonu alır.

Bu bilgi klinikte iki yerde işe yarar. Mobilizasyon açık paket pozisyonda yapılır. Şişlik nedeniyle kişinin sürekli aynı pozisyonda durması ise eklem içi problemi düşündürür.

Eklemi Sınırlayan Yapılar

Bir eklemin hareket açıklığını yalnızca yüzey geometrisi belirlemez. Hareketin sonunda devreye giren sınırlayıcı yapılar da vardır ve bunların hangisi olduğu klinik açıdan bilgi verir.

Kemik teması en sert sınırdır. Dirsek ekstansiyonunun sonunda olekranon fossaya oturur ve hareket aniden durur. Bu his sert ve keskindir.

Bağ gerginliği ikinci sınırdır. Hareket sonunda esnek ama net bir direnç hissedilir. Diz ekstansiyonunun sonundaki his bu tiptedir.

Yumuşak doku teması üçüncü sınırdır. Dirsek fleksiyonunda ön kol ile kol arasındaki kas kitlesi temas eder; his yumuşak ve kademelidir.

Bu üç sınıra son his adı verilir ve muayenenin bir parçasıdır. Beklenenden farklı bir son his, altta yatan sorunun türü hakkında ipucu verir.

Son his neden önemli?

Çünkü aynı hareket kısıtlılığı farklı nedenlerden kaynaklanabilir ve tedavi yaklaşımı nedene göre değişir.

Sert ve erken bir son his kemik kaynaklı bir engeli düşündürür; burada mobilizasyon sonuç vermez. Yumuşak ve esnek bir son his kas kısalığına işaret eder ve germe programı uygundur.

Boş bir son his, yani kişinin ağrı nedeniyle hareketi tamamlatmaması, farklı bir anlam taşır ve dikkat gerektirir. Bu bulgu üçüncü sınıfta ayrıntılı işlenir.

Eklem Çeşitleri Bilgisinin Klinik Karşılığı

Eklem türleri bilgisi, üçüncü sınıftaki klinik derslerin sessiz zeminidir. Ortopedik rehabilitasyonda egzersiz seçerken eklemin kaç düzlemde çalıştığını bilmek gerekir.

Yaralanma davranışı da tipe bağlıdır. Stabilitesi düşük eklemler çıkık riski taşır; stabilitesi yüksek eklemler ise zorlandığında kırıkla sonuçlanabilir.

İyileşme süreleri de farklıdır. Kıkırdak damarsız olduğu için yavaş iyileşir; bağ dokusu ise kanlanması ölçüsünde daha hızlı yanıt verir.

Yapıların birbirine göre konumunu tarif etmenin dilini anatomik pozisyon yazımızda ele aldık. Bu konuyu notlara nasıl aktaracağınız içinse anatomi ders notları rehberi şablon öneriyor.

Eklem yapısının bölge bölge işlendiği ders kas-iskelet sistem anatomisi; birinci sınıfın diğer dersleri 1. sınıf listesinde yer alıyor.

Her eklem tipini video anlatımla bölge bölge izlemek istersen abonelik paketlerine göz atabilirsin.

İnceleyen: Prof. Dr. Defne Kaya Utlu — DKU Akademi kurucusu.