Anatomik Pozisyon Nedir ve Neden Her Tanımın Başlangıcıdır?

Anatomik pozisyon, bütün anatomik tanımların üzerine kurulduğu standart referans duruşudur. Kişi ayakta, yüzü öne dönük, kolları yanda ve avuç içleri öne bakar hâlde durur. Ayaklar bitişik, parmaklar öne bakar.

Bu duruş rastgele seçilmemiştir. Tek bir referans olmadan "sağda", "içte" veya "önde" gibi ifadeler kişinin o anki pozisyonuna göre değişirdi ve hiçbir tanım güvenilir olmazdı.

Bu yazıda standart duruşu, üzerine kurulan yön terimlerini ve bu bilginin muayene kaydında nasıl kullanıldığını ele alıyoruz.

Anatomik Pozisyon Nasıl Tarif Edilir?

Duruşun beş bileşeni vardır ve hepsi sınavda tek tek sorulabilir.

Gövde ayakta ve diktir. Omurga doğal eğriliklerini korur, gövde öne ya da yana eğilmez.

Baş öne bakar. Gözler ufuk hizasındadır; baş ne öne düşük ne arkaya atılmıştır.

Kollar yanda, dirsekler ekstansiyondadır. Kollar gövdeye yapışık değil, hafifçe yanda durur.

Avuç içleri öne bakar. Bu bileşen en sık atlanandır ve önkolun supinasyonda olduğu anlamına gelir. Doğal duruşta avuçlar içe bakar; anatomik pozisyonda ise öne.

Ayaklar bitişik, parmaklar öne bakar. Topuklar birbirine yakındır.

Avuç içlerinin öne bakması neden önemli?

Çünkü önkoldaki iki kemiğin birbirine göre konumunu belirler. Supinasyonda radius ve ulna paraleldir; pronasyonda ise çaprazlanır.

Eğer referans duruş pronasyon olsaydı, radius "medial" mi "lateral" mi sorusunun cevabı değişken olurdu. Supinasyon bu belirsizliği ortadan kaldırır: radius her zaman lateraldedir.

Bu ayrıntı ikinci sınıftaki ölçme dersinde de karşınıza çıkar. Önkol rotasyonu ölçülürken başlangıç pozisyonunun nötr mü supinasyon mu olduğu, ölçümün sonucunu doğrudan etkiler.

Altı Temel Yön Terimi

Yön terimleri her zaman göreceli kullanılır. Bir yapının nerede olduğu, ancak başka bir yapıya göre söylendiğinde anlam kazanır.

"Radius lateraldedir" eksik bir ifadedir. "Radius, ulnaya göre lateraldedir" tam bir ifadedir. Bu alışkanlık başta zahmetli görünür ama klinik raporlarda standart budur.

Proksimal ve distal terimleri nerede kullanılır?

Proksimal ve distal yalnızca ekstremitelerde kullanılır. Gövdede karşılıkları superior ve inferiordur.

Referans noktası ekstremitenin gövdeye bağlandığı yerdir. Omuz eklemi üst ekstremitenin, kalça eklemi alt ekstremitenin başlangıcıdır.

Bu terimler klinik kayıtta çok sık geçer. "Distal radius kırığı" ifadesi, kırığın el bileğine yakın uçta olduğunu anlatır ve tedavi yaklaşımını doğrudan belirler.

Bir de damar ve sinirler için kullanımı vardır. Bir sinir lezyonunun proksimal mi distal mi olduğu, hangi kasların etkileneceğini belirler.

Palmar ve Plantar: El ve Ayağa Özgü Terimler

El ve ayakta genel terimler yetersiz kalır, çünkü bu bölgelerde "ön" ve "arka" kavramları karışır.

Palmar, elin avuç içi tarafını gösterir. Karşıtı dorsal, yani el sırtıdır. Anatomik pozisyonda avuç öne baktığı için palmar aslında anteriora denk gelir, ama el hareket ettiğinde bu ilişki bozulur.

Plantar, ayak tabanını gösterir. Karşıtı yine dorsal, yani ayak sırtıdır. Ayak bileği hareketleri de bu terimlerle adlandırılır: plantar fleksiyon ve dorsifleksiyon.

Bu terimler sabittir ve el ya da ayak hangi pozisyonda olursa olsun değişmez. Avantajı budur: hareket hâlindeki bir segmentte bile tanım güvenilir kalır.

Hangi terim hangi bölgede geçerli?

Karışıklığı önlemenin en pratik yolu bölge bazlı düşünmektir. Gövdede anterior-posterior, ekstremitelerde ek olarak proksimal-distal, el ve ayakta ise palmar-plantar ve dorsal kullanılır.

Parmaklarda ayrıca radial ve ulnar terimleri devreye girer. Elin baş parmak tarafı radial, küçük parmak tarafı ulnardır. Bu terimler medial-lateral yerine tercih edilir çünkü el döndüğünde karışıklık yaratmazlar.

Ayakta ise tibial ve fibular terimleri aynı işlevi görür. Bu ayrıntılar başta gereksiz görünür ama klinik raporları okurken doğrudan işe yarar.

Yön Terimleri Muayene Kaydında Nasıl Kullanılır?

Değerlendirme raporu yazarken yön terimleri tanımı tek anlamlı hâle getirir. Aynı raporu okuyan başka bir kişi, aynı yapıyı bulabilmelidir.

"Dizde ağrı var" ifadesi bir şikâyettir, bulgu değildir. "Medial eklem hattında, patellanın inferomedialinde hassasiyet" ifadesi ise bulgudur ve doğrulanabilir.

Bu netlik ekip içinde de değer taşır. Hekimin raporundaki anatomik tanımı doğru okumak, fizyoterapistin değerlendirmesini doğru yere odaklamasını sağlar.

Üçüncü fayda zaman içindeki karşılaştırmadır. Bir sonraki değerlendirmede aynı noktanın kontrol edilebilmesi, ilk kaydın yeterince kesin olmasına bağlıdır.

Kayıt yazarken sık yapılan hata

En sık hata, göreceli ifadeyi eksik bırakmaktır. "Lateralde hassasiyet" cümlesi neye göre lateral olduğunu söylemez.

İkinci hata, hasta pozisyonuna göre tarif etmektir. "Hasta yüzükoyun yatarken üstte kalan taraf" ifadesi, pozisyon değiştiğinde anlamsızlaşır. Anatomik pozisyona göre tarif bu sorunu ortadan kaldırır.

Üçüncü hata, günlük dil ile anatomik dili karıştırmaktır. "Bacağın arkası" belirsizdir; "posterior uyluk, orta üçte bir" nettir.

Kesit ve Bölge Terimleri

Yön terimlerinin yanında, bir yapıyı kesitte ya da bölgede konumlandıran terimler de vardır. Bunlar özellikle görüntüleme raporlarında sık geçer.

Longitudinal, bir yapının uzun ekseni boyunca uzanan yönü gösterir. Transvers ise buna dik, enine yönü belirtir. Bir kas lifinin longitudinal seyri, o kasın çekme yönünü verir.

İpsilateral aynı taraf, kontralateral karşı taraf demektir. İnme sonrası kayıtlarda bu iki terim sürekli kullanılır; lezyon bir tarafta, etkilenen ekstremite karşı taraftadır.

Bilateral her iki taraf, unilateral tek taraf anlamındadır. Bir bulgunun bilateral olup olmaması, ayırıcı değerlendirmede belirleyici olabilir.

Santral merkezî, periferik çevresel yapıları anlatır. Sinir sistemi sınıflandırmasının tamamı bu ayrıma dayanır.

Bu terimler klinikte nerede karşımıza çıkar?

Nörolojik değerlendirmede ipsilateral ve kontralateral ayrımı temel bilgidir. Hangi yolakların çaprazlandığını bilmek, bulgunun hangi tarafta beklendiğini söyler.

Ortopedik değerlendirmede bilateral karşılaştırma standarttır. Bir eklemin hareket açıklığı, karşı taraftaki sağlam eklemle karşılaştırılarak yorumlanır.

Görüntüleme raporlarında ise longitudinal ve transvers kesit terimleri, yapının hangi yönden görüntülendiğini belirtir. Ultrason raporlarında bu ayrım özellikle sık geçer.

Anatomik Duruşun Müfredattaki Yeri

Anatomik duruş, birinci sınıfın ilk haftalarında öğretilir ve dört yıl boyunca hiç değişmeden kullanılır. Kas-İskelet Sistem Anatomisi ve İşlevsel Anatomi dersleri birlikte birinci sınıfın yedi dersinin yaklaşık %29'unu oluşturur ve ikisi de bu referansa dayanır.

Konu kısa olduğu için hızla geçilir ama sonuçları uzun sürelidir. Kas başlangıç ve yapışma tanımları, eklem hareket adları ve görüntüleme raporları hep bu duruşa göre yazılır.

Bir sonraki adım, bu duruş üzerinde hareketin nasıl tanımlandığını öğrenmektir. Düzlem ve eksen sistemi bu işi yapar ve konuyu tamamlar.

Düzlem ve eksen ilişkisini anatomik düzlemler yazımızda hareket örnekleriyle ele aldık. Hareketin gerçekleştiği yapıları ve sınıflandırmalarını ise eklem çeşitleri yazısında bulabilirsiniz.

Bu konunun işlendiği ders kas-iskelet sistem anatomisi; birinci sınıfın tüm dersleri 1. sınıf listesinde yer alıyor.

Referans duruş ve yön terimlerini video anlatımla pekiştirmek istersen ücretsiz üyelikle ünite başlıklarını inceleyebilirsin.

İnceleyen: Prof. Dr. Defne Kaya Utlu — DKU Akademi kurucusu.