Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Neye Bakar, Fizyoterapiden Farkı Ne?

Fiziksel tıp ve rehabilitasyon neye bakar sorusunun kısa cevabı şu: hareket ve işlev kaybına yol açan bütün tablolara. Kapsamı geniştir çünkü işlev kaybı kas-iskelet sisteminden de gelebilir, sinir sisteminden de, romatizmal bir hastalıktan da.

Uzmanlık dalı bu tabloları ilaç ve cerrahi dışı yöntemlerle yönetir. Cerrahi gerektiren durumlarda ise ameliyat öncesi ve sonrası dönemin rehabilitasyonunu üstlenir.

Bu yazıda polikliniğin baktığı altı ana hasta grubunu, çalışma biçimini ve fizyoterapistle iş bölümünü ele alıyoruz.

Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Nedir?

Fiziksel tıp ve rehabilitasyon nedir sorusuna kurumsal cevap şudur: hareket sistemi ve işlevsellik sorunlarının tanı, tedavi ve rehabilitasyonuyla ilgilenen tıp dalı. Kısaltması FTR'dir.

Uzmanlığın iki ayağı vardır. Fiziksel tıp ayağı, ısı, soğuk, elektrik akımı ve mekanik kuvvet gibi fiziksel ajanların tedavi amaçlı kullanımını kapsar. Rehabilitasyon ayağı ise işlev kaybının geri kazanılmasını hedefler.

Bu iki ayak birbirini besler. Fiziksel ajanlar çoğu zaman tek başına çözüm değildir; ağrıyı azaltarak rehabilitasyon programının uygulanabilir hâle gelmesini sağlarlar.

FTR polikliniğine hangi şikâyetlerle başvuruluyor?

En sık başvuru nedenleri bel ve boyun ağrısı, omuz problemleri, diz ağrısı ve eklem hareket kısıtlılığıdır. Bunları kas güçsüzlüğü, denge kaybı ve yürüme bozuklukları izler.

İkinci sık grup nörolojik tablolardır. İnme sonrası dönem, sinir sıkışmaları ve omurilik yaralanmaları bu başlıktadır.

Üçüncü grup ameliyat sonrası dönemdir. Diz ve kalça protezi, omuz cerrahisi ve omurga cerrahisi sonrası rehabilitasyon planı bu poliklinikte kurulur.

Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Neye Bakar? Altı Ana Hasta Grubu

1. Kas-iskelet sistemi. Bel ve boyun sorunları, tendon problemleri, kireçlenme ve spor yaralanmaları. Poliklinik yükünün en büyük bölümünü bu grup oluşturur.

2. Nörolojik tablolar. İnme, multipl skleroz, Parkinson, omurilik yaralanması ve periferik sinir lezyonları. Bu grupta program uzun soluklu ve çok meslekli yürür.

3. Romatolojik hastalıklar. Romatoid artrit, ankilozan spondilit ve diğer inflamatuar eklem hastalıkları. Burada amaç eklem korunması ve işlevin sürdürülmesidir.

4. Pediatrik tablolar. Serebral palsi, spina bifida ve gelişimsel sorunlar. Program çocuğun gelişim basamaklarıyla birlikte planlanır.

5. Kardiyopulmoner tablolar. Kalp cerrahisi sonrası dönem, kalp yetmezliği ve kronik akciğer hastalıkları. Egzersiz kapasitesini güvenli biçimde artırmak hedeftir.

6. Ameliyat sonrası dönem. Protez cerrahisi, bağ onarımları ve omurga cerrahisi sonrası. Program cerrahın protokolüyle uyumlu kurulur.

Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Merkezi Nasıl Çalışır?

Fizik tedavi ve rehabilitasyon merkezi, hekim ve fizyoterapistin aynı hastada birlikte çalıştığı ortamdır. İş akışı genellikle üç aşamalıdır.

Birinci aşama hekim değerlendirmesidir. Öykü alınır, muayene yapılır, gerekiyorsa görüntüleme istenir. Tanı konur ve rehabilitasyon endikasyonu belirlenir.

İkinci aşama fizyoterapi değerlendirmesidir. Eklem hareket açıklığı, kas kuvveti, denge ve fonksiyonel kapasite ölçülür. Bu ölçümler hedefin yazılmasını sağlar.

Üçüncü aşama program yürütmedir. Fizyoterapist programı uygular ve düzenli aralıklarla yeniden ölçüm yapar. Beklenen ilerleme olmadığında durum hekimle yeniden değerlendirilir.

Bu akış kurumdan kuruma küçük farklar gösterse de mantığı aynıdır: tıbbi karar hekimde, fonksiyonel değerlendirme ve program yürütme fizyoterapistte.

Yatarak ve ayaktan rehabilitasyon farkı nedir?

Yatarak rehabilitasyon, günde birkaç seans gerektiren yoğun programlar içindir. İnme, omurilik yaralanması ve çoklu travma sonrası dönem tipik örneklerdir.

Ayaktan rehabilitasyonda kişi haftada birkaç gün gelir ve programın önemli bir bölümünü evde sürdürür. Ortopedik tablolar ve kronik durumlar çoğunlukla bu düzende yürür.

Seçimi belirleyen şey tanı değil, ihtiyaç duyulan yoğunluk ve kişinin kendi başına program sürdürebilme kapasitesidir.

Programın Süresini ve Yoğunluğunu Ne Belirler?

Rehabilitasyon programının kaç seans süreceği baştan kesin olarak söylenemez. Süreyi belirleyen üç değişken vardır ve üçü de değerlendirmeyle ölçülür.

Birincisi dokunun iyileşme süresidir. Kas, tendon, bağ ve kemik farklı hızlarda iyileşir. Program bu biyolojik takvimin önüne geçemez; ancak takvime uygun ilerleyebilir.

İkincisi başlangıçtaki kayıp düzeyidir. Hareket açıklığı 30 derece kısıtlı bir eklemle 90 derece kısıtlı bir eklem aynı sürede aynı noktaya gelmez. Başlangıç ölçümü bu yüzden kritik.

Üçüncüsü kişinin programa katılımıdır. Klinikte geçen süre toplam sürenin küçük bir bölümüdür; asıl fark ev programının düzenli sürdürülmesiyle çıkar.

Bu üç değişken birlikte değerlendirildiğinde gerçekçi bir aralık verilebilir. Kesin gün sayısı vaat etmek ise klinik olarak doğru değildir.

Yeniden değerlendirme ne sıklıkla yapılır?

Yaygın uygulama iki ila dört haftada bir yeniden ölçümdür. Süre tabloya göre kısalır ya da uzar.

Yeniden değerlendirmenin amacı yalnızca ilerlemeyi kaydetmek değildir. Beklenen değişim olmadığında, programın ya da altta yatan varsayımın yanlış olduğunu gösterir.

Bu noktada üç seçenek vardır: programın dozunu değiştirmek, yöntemi değiştirmek ya da tabloyu hekimle yeniden gözden geçirmek. Üçüncü seçenek çoğu zaman en az başvurulan ama bazen en doğru olandır.

Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon Bölümü Hangi Eğitimden Geçer?

Burada sık bir karışıklık var. "Fizik tedavi ve rehabilitasyon bölümü" ifadesi iki farklı şeyi anlatabiliyor: hastanedeki klinik birimi ya da üniversitedeki lisans programını.

Hastanedeki FTR kliniğinde çalışan hekim, tıp fakültesi sonrası uzmanlık eğitimini tamamlamıştır. Üniversitedeki lisans programı ise çoğunlukla "Fizyoterapi ve Rehabilitasyon" adıyla açılır ve mezununa fizyoterapist unvanı verir.

Yani lise sonrası doğrudan FTR uzmanı olunan bir bölüm yoktur. İki yol baştan ayrılır ve farklı mesleklere çıkar.

Bu ayrım öğrenciler için yalnızca tercih dönemini değil, mezuniyet sonrası günlük pratiği de ilgilendiriyor. Kimin neye karar verdiğini bilmek, ekip içinde doğru soruyu doğru kişiye sormayı sağlıyor.

Fizyoterapistin Bu Tabloda Yeri

Fizyoterapi ve rehabilitasyon alanı, FTR polikliniğinin baktığı her hasta grubuyla kesişir. Fizyoterapist bu kesişimde fonksiyon bileşeninden sorumludur.

Sorumluluğun sınırı nettir. Fizyoterapist tanı koymaz, ilaç önermez, görüntüleme yorumlamaz. Buna karşılık ölçümü kendi yapar, hedefi kendi yazar ve programı kendi yürütür.

Bu sınırın pratik bir sonucu daha var: değerlendirme sırasında tıbbi ilgi gerektiren bir bulguya rastlandığında fizyoterapistin görevi yorum yapmak değil, hekime yönlendirmektir. Bu bulgulara kırmızı bayrak denir ve müfredatta ayrıca öğretilir.

Komşu bir disiplin olan ve aktivite tarafında çalışan alanı ergoterapi yazımızda ayrıntılı ele aldık. Fizyoterapi eğitiminin hangi dersleri hangi sınıfta verdiğini görmek için fizyoterapi ve rehabilitasyon dersleri yazısına bakabilirsiniz.

Mesleğin yetki sınırları müfredatta ilk kez fizyoterapi ve rehabilitasyona giriş dersinde tanımlanır; dört sınıfa yayılmış 36 dersin tamamı müfredat sayfasında listelidir.

Klinik alanların her birinin ayrı bir derse karşılık geldiğini görmek istersen ücretsiz üyelikle sınıf bazlı ders listelerine göz atabilirsin.

İnceleyen: Prof. Dr. Defne Kaya Utlu — DKU Akademi kurucusu.